Recent bezocht ik het nieuwe Verschueren-orgel in de Westerkerk in Enkhuizen. Daarbij zette ik voet in de ruimte waar eeuwenlang de balgentreders hun beste beentje voorzetten om het 16e-eeuwse Niehoff-orgel en vanaf eind 17e-eeuw het Duijschot-orgel van lucht te voorzien.
Ik realiseerde me dat ik in de voetsporen van Pieter Flaes liep. 143 jaar geleden beklom de orgelbouwer, inmiddels een 71-jarige grijsaard, de wenteltrap, nadat hij vermoedelijk met de stoomboot vanuit Amsterdam via de Zuiderzee in de Enkhuizer haven was gearriveerd; met de trein kon hij nog nét niet komen, want het spoor vanuit Amsterdam via Zaandam en Hoorn was nog in aanleg.
Een foto van Pieter uit het begin van de jaren '80. Deze foto is, juist in de tijd dat hij een bezoek aan Enkhuizen bracht, aangebracht in de pedaallade van het nieuwe orgel in de Doopsgezinde Kerk in Haarlem (in gebruik genomen in september 1883).Toen Flaes in juni 1883 een voet over de drempel van de Westerkerk zette, was de orgelkas al even zwart, met goud afgezet, als tegenwoordig. Dit was namelijk gedaan in 1837 en die kleur zal Flaes als rechtgeaard 19e-eeuwer als deftig en sjiek ervaren hebben.

Flaes zag weliswaar dit uiterlijk van de orgelkas, maar dan niet bij elektrisch licht maar bij gaslicht. Of waarschijnlijker bij daglicht, want in juni zijn de dagen op het langst.
Maar wat deed Flaes bij het Duijschot-orgel in de 16e-eeuwse orgelkas? Hij was druk genoeg met de bouw van een nieuw, relatief groot orgel, voor de Doopsgezinde Kerk in Haarlem. Toch nam hij de tijd naar Enkhuizen te reizen. Hij was door de kerkvoogden van de Hervormde Gemeente Enkhuizen uitgenodigd om het orgel te onderzoeken en een plan tot verbetering van het instrument in te dienen. En ongetwijfeld maakte Flaes kennis met de toenmalige organist Friederick Christian Albrecht Gehricke die sinds 1872 het drieklaviers orgel met aangehangen pedaal bespeelde en hem haarfijn uit de doeken kon doen wat er aan het orgel mankeerde. Wie weet schiep de Hannoverse herkomst van Gehricke een band, vanwege Flaes vroegere compagnonschap met Georg Diederich Brünjes (1809-1872). Niet alleen was de klavieromvang tot c3 erg beperkend, ook het klankkarakter was voor hun 19e-eeuwse orgel te schel, de windvoorziening met spaanbalgen was verouderd en niet aangelegd voor 19e-eeuws orgelspel en tot slot wilde men graag een vrij pedaal.
Al in 1877 was onderzocht of er genoeg geld in kas was om de windvoorziening te moderniseren. De firma L. van Dam uit het Friese Leeuwarden, die het orgel van de Westerkerk al decennia in onderhoud had, berichtte dat "een kompleet nieuw windtoestel (...) zal moeten kosten van duizend tot elfhonderd gulden." Dat was teveel van het goede.
Pas in 1883 kwam een vervolg en niet alleen Van Dam, maar ook Flaes werd uitgenodigd. Die had zijn sporen in West-Friesland inmiddels ruim verdiend met onder meer nieuwe orgels in Andijk (1861), Schellinkhout (1872) en Medemblik (1880). In juni 1883 kroop de bejaarde Flaes door het orgel en berichtte vervolgens aan de kerkvoogden dat hij de zes oude spaanbalgen wilde handhaven. Dat is een interessant gegeven. Het laat zien dat Flaes niet rücksichtloos vernieuwingen voorstelde. Weliswaar leverde hij voor nieuwe orgels de laatste decennia vrijwel vrijwel altijd magazijnbalgen, een instrument in Medemblik in 1880 onder advies van J. Brachthuizer uitgezonderd, maar voor het Duijschot-orgel in Enkhuizen voorzag hij dat met de klassieke spaanbalgen een goed resultaat te verkrijgen was.
Op het Duijschot-orgel ontbraken de tonen Cis en Dis en die wilde Flaes graag bijplaatsen op een aparte windlade. Voor herstel van het instrument met uitbreiding van twee genoemde pijpen per register offreerde hij fl 4578,-. Flaes zag in de ondiepe orgelkas ruimte voor een vrij pedaal van hooguit twee stemmen. Dat kostte fl 1650,- extra.
In augustus 1883 informeerde Flaes of de kerkvoogden al een besluit hadden genomen, want hij had ander werk aan te nemen. Deze opmerking is belangrijk, want we weten weinig over Flaes’ activiteiten in die periode. Weliswaar was hij druk bezig met de opbouw van het nieuwe orgel in de Doopsgezinde Kerk in Haarlem, maar dat werk had hij al in 1882 aangenomen. Wordt hier een tot dusver onbekende opdrachtgever bedoeld, waarvoor Flaes mogelijk een orgel bouwde dat in de zomer van 1884 te koop wordt aangeboden (en in 1887 in Tricht terecht gekomen moet zijn)? Het past in elk geval niet in het beeld dat we van Flaes hebben dat hij een opdracht van een derde partij zou verzinnen om de kerkvoogden tot spoed aan te manen. Hoe dan ook gingen de kerkvoogden van de Westerkerk in Enkhuizen niet op Flaes’ voorstel in. Het bleek financieel onmogelijk, ondanks een circulaire die de kerkvoogden in januari 1884 in de stad rond lieten gaan. Hun oproep om geld te doneren, leverde te weinig reacties op. Flaes kreeg fl 56,79 “wegens onderzoek orgel”.
Vier jaar later, in 1887, was het tij in Enkhuizen wel gunstig voor vernieuwing van de windvoorziening. Het lijkt erop dat Flaes aanvankelijk de opdracht kreeg, maar hij stuurde een brief waarin hij aangaf dat hij op dat moment geen tijd had omdat hij ander werk onderhanden had. Ook weer opvallend, want zo druk heeft Flaes het niet gehad, voor zover bekend! In de zomer van 1887 is een orgel in Middembeemster in gebruik genomen, pas in oktober 1887 wordt een contract ondertekend voor een nieuw orgel in Gouderak. Of de bejaarde Flaes had samen met zijn medewerkers zijn handen vol aan één nieuw te bouwen orgel, óf er is (opnieuw) sprake van onbekende opdrachten. Hoe dan ook kreeg de firma Van Dam alsnog de opdracht in Enkhuizen, ondanks dat deze firma in september 1887 bericht stuurde dat zij ook niet direct tijd hadden en organist Gehricke het orgel “maar wat aan de praat houden” moest. De zes 17e-eeuwse spaanbalgen verving Van Dam door twee magazijnbalgen.
De sporen van de trapinstallatie voor de magazijnbalg die Van Dam in 1887 plaatste.
Twee jaar later overleed Flaes. Postuum kreeg hij tien jaar na zijn dood alsnog voet aan de grond in Enkhuizen toen in 1899 meesterknecht Steenkuyl (ten gunste van de firma's Van Dam en Witte) een nieuw tweeklaviers orgel met vrij pedaal in de historische orgelkas van Enkhuizen opleverde. Een instrument dat wel móói moet hebben geklonken moet hebben, maar te zwak was en waarbij de moderne pneumatische tractuur niet zo duurzaam bleek als Flaes' vertrouwde mechanische tractuur. Reden waarom we uiteindelijk sinds 2026 een nieuw orgel, weer in de traditie van "de Hollandse school" in de 16e-eeuwse kas aantreffen. Met opnieuw spaanbalgen (dit maal drie stuks in plaats van zes) in de ruimte achter de orgelkas. Een situatie die weer enigszins doet denken aan de periode 1883-1887 dat Flaes in Enkhuizen verkeerde.







